Betonarme yapılarda tahribatsız muayene yöntemleri arasında yer alan cihazlarla mevcut durumu belirlemek, fiziksel gerçekliği matematiksel verilere dönüştüren objektif bir mühendislik adımıdır. Sektörde genellikle birlikte anılsalar da çatlak tespiti ultrasonik ses dalgalarıyla, donatı tespiti ise elektromanyetik dalgalarıyla yapılır.

Bu işlemlerin saha uygulama aşamaları sırasıyla şunlardır:

1. Ultrasonik Ses Hızı ile Çatlak ve Boşluk Tespiti Aşamaları

Bu yöntem, betonun içine gönderilen yüksek frekanslı ses dalgalarının iletim süresini ölçerek içerideki görünmeyen boşlukları ve yüzey çatlaklarının derinliğini net bir şekilde hesaplamaya yarar.

• Yüzey Hazırlığı: Ölçüm yapılacak beton yüzeyi pürüzlerden, tozdan ve boyadan arındırılır. Cihaz probları (alıcı ve verici) ile beton yüzeyi arasında hava boşluğu kalmaması ve dalgaların net iletilmesi için yüzeye özel iletken jel veya gres sürülür.
• Cihaz Kalibrasyonu: Ultrasonik test cihazı, kendi standart kalibrasyon çubuğu üzerinden test edilerek referans sıfırlaması yapılır ve okuma hassasiyeti doğrulanır.
• Ölçüm Yönteminin Belirlenmesi: Elemanın durumuna ve erişilebilirliğine göre ölçüm konfigürasyonu seçilir:
• Okuma ve Veri Toplama: Problar yüzeye bastırılır ve ses dalgalarının betonda yayılma süresi (mikrosaniye cinsinden) ekrandan okunur. İçeride çatlak, ayrışma (segregasyon) veya boşluk varsa dalgalar bu engelin etrafından dolaşmak zorunda kalacağı için geçiş süresi uzar, hız düşer.
• Analiz ve Hesaplama: Çatlaksız sağlam betondan alınan referans ses hızı ile hasarlı veya şüpheli bölgedeki ses hızı, standartlara (örn. TS EN 12504-4) uygun formüllerle karşılaştırılır. Bu sayede çatlağın milimetrik derinliği veya içerideki boşluğun boyutu objektif olarak saptanır.

2. Donatı Tespiti (Elektromanyetik / GPR) Aşamaları

Betonun içindeki çelik donatıların yerini, çapını ve paspayı kalınlığını kırmadan tespit etme işlemidir.

• Yüzeyin Kontrolü ve Planlama: Tarama yapılacak taşıyıcı eleman (kolon, kiriş, perde) yüzeyi belirlenir. Yüzeyde manyetik alanı veya radar dalgalarını yanıltabilecek harici metal unsurlar (çivi, sıva altı tesisat borusu vb.) varsa bunlar dikkate alınır veya izole edilir.
• Grid (Izgara) Sisteminde Tarama: Cihaz tekerlekleri üzerinde beton yüzeyinde yavaşça hareket ettirilir. Tarama önce yatay, sonra düşey eksende yapılarak tüm alan taranır. Cihaz, çelik bir donatının tam üzerinden geçtiğinde sinyal zirve yapar ve sesli/görsel uyarı verir.
• Çap ve Paspayı Okuması: Cihaz donatının tam merkezini bulduğunda kilitlenir. Ekran üzerinde o noktadaki donatının yüzeye olan uzaklığı (paspayı) ve donatının tahmini çapı okunarak kaydedilir.
• Sahada İşaretleme: Tespit edilen boyuna donatıların ve etriyelerin yerleri, tebeşir veya marker kalem ile beton yüzeyine birebir çizilir. Bu işlem, rölöve çıkarılırken donatı aralıklarının net görülmesini sağlar.
• Veri Kaydı ve Fiziksel Doğrulama (Sıyırma): Cihazın okuduğu veriler (donatı adedi, çapı ve aralıkları) raporlanmak üzere kayıt altına alınır. Ancak cihazlar %100 yanılmaz olmadığı için, yönetmelik gereği belli noktalarda beton kırılarak (sıyırma işlemi yapılarak) donatıya fiziki olarak ulaşılır ve kumpas ile ölçüm yapılarak cihazın verdiği çap ve paspayı değerlerinin doğruluğu kesin olarak teyit edilir.